تكامل تدريجى و خطا پذير انسان اساس در اين كه وحى قرآن سخن پروردگار جهان ، و پيامبر فقط ناقل پيام الهى است ، شاهدى بالاتر از اين هست كه او به خودى خود با خصايص و امكانات بشرى ، از آوردن چنين سخنى ناتوان است ؟ در سنجش ذهنى نمىگنجد كه فردى امّى به اقتضاى وسايل علمى عصر خويش معارف و مفاهيمى را عرضه كند كه فراتر از افق فكر و انديشهء انسانى است . « 1 » شرح ، تفاصيل حيات جهان و نيز انسان ، همين طور تشريح جزييات زندگى پس از مرگ انسان و سرنوشت نيكان و بدان ، تبيين قوانين و برنامه‌هاى زندگى انسان در اين دنيا و ناديده نگرفتن هيچ بعدى از جوانب زندگى فردى و جمعى بشر از عهدهء كدام فكر درونى يا معلم بيرونى بر مىآيد ؟ تاريخ اجتماعى انسان ميليونها كتاب را سراغ دارد ، امّا جز قرآن كدام يك از آنها ادعاى كامل بودن و جامعيت خويش را داشته‌اند ؟ وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ . « 2 » كدام نويسندهء انسانى كه داراى سلامت فكرى است ، اين جرأت را به خود مىدهد كه ادعا كند آخرين سخن گفتنى را او گفته است و تمام گفته‌هايش عين واقعيت و خدشه ناپذير است ؟ ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ . « 3 » با آن كه خصيصهء تفكر هر انسانى تكامل تدريجى فزاينده است و پيوسته در جهت پالايش و رشد ايده‌هاى خويش گام بر مىدارد ، ولى قرآن در طول دوران نزول نجومى ( حدود بيست و سه سال ) خويش همواره يك آهنگ پرشكوه و همگون در لفظ و معنا را مىآرايد كه خواننده به سادگى نمىتواند آيات آغازين و مكى آن را از

--> ( 1 ) ر . ك : تورات ، انجيل ، قرآن و علم ، دكتر بوكاى ، فصل آخر ، نيز : اسلام ديروز و امروز ، محمّد ارغون ، فصل‌هاى 1 و 2 . ( 2 ) نحل / 89 . ( 3 ) بقره / 2 .